تبلیغات
گیاهان دارویی-طب سنتی - خاس (Ilex Aquifolium L)
گیاهان دارویی-طب سنتی
وبلاگ تخصصی گیاهان دارویی
خوش آمدید ........از بخش های مختلف دیدن فرمایید

بازدید : مرتبه
تاریخ : یکشنبه 22 آبان 1390
بررسی کلی گیاه دارویی خاس و آشنایی با خواص دارویی و ترکیبات شیمیایی و نحوه مصرف و.....

                                                        خاس

 

نام علمی: Ilex Aquifolium L.

نام انگلیسی: holly

نامهای دیگر: خاس، خاش (دیلمان)، کَنْگه (گیلان و تنکابن)، چَخ، خَج (اطراف رشت و تالش)، هِس (آستارا)، اَلاش (نور و کجور)، وِرْگهتِلی (مازندران)، طِیم، عُودُ الخیر، هُوکْس (فرانسوی: houx)، شَرابه، راج

خاس درختچه ای است همیشه سبز از تیره خاس (Aquifoliaceae) که در اغلب مناطق جنگل های شمال می روید. نام علمی آن از نام لاتین درخت بلوط سبز (Quercus Ilex L.) گرفته شده است (ثابتی، 1382).

گیاه شناسی

برگ: همیشه سبز، به رنگ سبز تیره و یشمی، ساده، متناوب، به طول 8/1 تا 6 و عرض 9/0 تا 3 سانتی متر، دمبرگ کوتاه و سینوسی و کم دامنه با دندانه های خاردار و لبهٔ ضخیم شده، گوشواره ها نامشخص، دمبرگ ها و شاخه ها بسیار کوتاه با کرک های گردآلود.

گل: منظم، اغلب تک جنسی، گل آذین گرزن محوری، کاسبرگ ها به هم پیوسته، گلبرگ ها جدا یا در قاعده تا حدودی پیوسته، پرچم ها به تعداد گلبرگ ها، تخمدان بالایی و پیوسته (مظفریان، 1383). گل های خاس، ریز و معطر و سفید است و اهمیت زینتی ندارد. گل نر و گل ماده بر روی پایه های جداگانه رشد می کنند و در اردیبهشت و خرداد ظاهر می شوند (روحانی، 1384).

میوه: شفت به طول 8 تا 10 و عرض 6 تا 8 میلی متر، دانه ها کم (مظفریان، 1383). میوهٔ خاس در پاییز و زمستان ظاهر می شود و به صورت دانه های قرمز درخشان بر شاخه های سال قبل می روید. فقط درخت ماده میوه می دهد. گرده افشانی برای بارور شدن آن ضروری است (روحانی، 1384) و مانند بسیاری از گیاهان دیگر با فعالیت زنبور انجام می شود .

ریشه: ریشهٔ خاس عمیق است (روحانی، 1384).

پراکنش

پراکنش عمومی آن درجهان شامل نواحی غربی و جنوبی اروپا ، شمال آفریقا و غرب آسیا می باشد. و در ایران نیز

خاس در تمام جنگل های مخروبهٔ شمال و ارتفاعات مختلف از ساحل دریا تا ارتفاعات بالایی جنگل پراکنده است. پایین ترین ارتفاع آن در سواحل آستارا و حداکثر ارتفاع آن در جنگل های کتول در 2200 متری است. به طور کلی رویشگاه این درختچه در جنگل های شمال ایران از گیلان تا گرگان گسترش دارد (ثابتی، 1382). خاس اغلب در مناطق زهکشی شدهٔ آشکوب پایین جنگل های راش دیده می شود (شیبانی، 1376).

بوم شناسی

اقلیم: خاس گونه ای سایه پسند است (ثابتی، 1382). این درختچه گیاهی کندرشد محسوب میشود اما در اقلیم های خنک و مرطوب رشد خوبی دارد. در برابر گرما و سرما مقاوم است ولی محیط خشک را تحمل نمی کند. نیمه سایه پسند یا در مناطق خنک، نورپسند است و شرایط ساحلی و باد را تحمل می کند (روحانی، 1384).

خاک: خاک معمولی برای خاس کفایت می کند (شیبانی، 1376) ولی در خاک های عمیق و غنی و مرطوب و تا حدی سنگین بهترین رشد را دارد. کمی قلیایی بودن بستر را می پذیرد. به طور کلی خاس طالب خاک مرطوب و زهکشی شده است (روحانی، 1384).

کاربردها

خاس درختچه ای زینتی است و برای ایجاد باغ صخره ای استفاده می شود (شیبانی، 1376). همچنین برای کاشت در چمن یا استفاده در پاسیو و گلدان و یا تکی مناسب است. آن را در هر فصلی از سال می توان هرس کرد و هرس شدید را هم می پذیرد (روحانی، 1384).

روستاییان شمال کشور، شاخهٔ خاس را در فصل زمستان روی آتش می چرخانند تا خارهای بزرگ آن خرد شود و سپس به مصرف تعلیف دام می رسانند. همچنین ساقه و به ویژه ساقه های خمیده خاس را به مدت پنج دقیقه زیر آتش می گذارند تا نرم شود. سپس از آتش خارج می کنند و دو انتهای چوب را به هم می بندند و چند روزی به همان حال نگه می دارند تا چوب خشک شود و به همان شکل باقی بماند و این حلقه را تَحاله (تَهاله) مینامند و آن را برای باربندی به انتهای ریسمان و طناب می بندند (ثابتی، 1382).

از بافت های زیر پوست این گیاه پس از ساییدن نوعی چسب تهیه می کنند که مانند سریش مصرف می شود (معین، 1371).

ترکیبات شیمیایی:

این گیاه دارای تانن و ایلسین و یک مادهٔ زردرنگ به نام ایلیگزانتین و همچنین گلوکز و اسید کافئوتانیک است. پوست آن در درمان صرع کاربرد دارد. اگر میوهٔ آن را بچهها بخورند منجر به ناراحتی های شدید گوارشی و حتی مرگ می شود (بوداغی، 1380).

خواص دارویی

برگ این گیاه دارای اثر مدر و ملین و تببر و میوهٔ آن قی آور و مسهل است (کیهانی، 1363). طرز تهیه و مصرف داروی مدر از برگ خاس به این صورت است که مقدار 6 تا 12 گرم برگ کوبیدهٔ آن را در یک لیوان آب جوش ریخته به مدت نیم ساعت باقی می گذارند تا دم بکشد. سپس آن را صاف کرده روزی سه بار، هر بار به میزان یک فنجان مصرف می کنند . با این حال به دلیل وجود مواد سمی در این گیاه، در پزشکی به ندرت برای ساخت دارو استفاده می شود.

توجه : از آنجا که این گیاه در حال انقراض می باشد بهتر است از خواص دارویی این گیاه صرف نظر کرده و از گیاهان دیگر با خواص مشابه استفاده گردد.

آفات و بیماری ها

خاس گیاه مقاومی است و اغلب به آفت یا بیماری مبتلا نمی شود (روحانی، 1384).

زادآوری

خاس را می توان با بذر و پیوند و قلمه تکثیر کرد. بذر آن را یک سال در لایهٔ ماسه می گذارند و سپس در مهرماه کاشته میشود. زمان مناسب برای پیوند، اسفندماه است. قلمه گیری از شاخهٔ جانبی نیمه رسیده با پوست ساقه (قلمهٔ پاشنه دار) انجام می شود و آن را در اسفندماه در شاسی گرم می گذارند. نهال آن در اردیبهشت یا شهریور کاشته می شود (شیبانی، 1376). اگر جای کافی برای کاشت درخت نر و ماده نباشد بهتر است چند شاخهٔ نر به پایهٔ ماده پیوند زده شود (روحانی، 1384).

منابع

1- بوداغی، عیسی و غلامحسین نوراللهی، 1380، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی نیم رخ شمالی البرز، سازمان جنگل ها و مراتع کشور، معاونت امور جنگلهای شمال، دفتر صنایع چوب و بهره برداری، نشریۀ شمارۀ 203، 246ص.

2- ثابتی، حبیب الله، 1382، جنگل ها درختان و درختچههای ایران، دانشگاه یزد، چ3، 806+ 64 ص.

3- روحانی، غزاله، 1384، راهنمای انتخاب و داشت درختان زینتی در فضای سبز، آییژ، چ 1، 182 ص.

4- شیبانی، حسین علی و علیرضا میربادین،1376، مشخصات کاربردی درختان و درختچه های مناسب فضای سبز، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین، چ 1، 214 ص.

5- کیهانی، علی، 1363، فرهنگ مصور علوم طبیعی، پیروز، 593 ص.

6- مظفریان، ولی الله، 1383، درختان و درختچههای ایران، فرهنگ معاصر، چ1، 1003+394+55 ص.

7- معین ، محمد، 1371، فرهنگ فارسی (فرهنگ معین)، امیرکبیر، 6جلد، چ




طبقه بندی: مقالات گیاهان دارویی،  گیاه شناسی و خواص گیاهان دارویی،  گیاهان دارویی،  درباره کاشت،داشت و برداشت گیاهان، 
برچسب ها: خاس، Ilex Aquifolium L، holly، گیاه‌شناسی، پراکنش، بوم‌شناسی، کاربردها، ترکیبات شیمیایی، خواص دارویی، آفات و بیماری‌ها، زادآوری، تکثیر، منابع، خاش، کَنْگه، چَخ، خَج، اَلاش، وِرْگه‌تِلی، طِیم، عُودُ الخیر، شَرابه، راج،
ارسال توسط علی محمدی
آرشیو مطالب
نظر سنجی
از مطالب exsirplantsراضی بودید؟





پیوند های روزانه