تبلیغات
گیاهان دارویی-طب سنتی - كنجد (Sesamum) و روغن کنجد
گیاهان دارویی-طب سنتی
وبلاگ تخصصی گیاهان دارویی و خرید و فروش گیاهان دارویی و داروهای گیاهی
به فروشگاه بزرگ گیاهان دارویی و محصولات طب سنتی شفای سبز ایران خوش آمدید

بازدید : مرتبه
تاریخ : پنجشنبه 17 بهمن 1392
بررسی کلی گیاه کنجد و روغن کنجد و آشنایی با خواص دارویی و ترکیبات شیمیایی و نحوه مصرف و.....  

                                                                              كنجد

نام فارسی:  كنجد

نام علمی:  Sesamum

نام انگلیسی:  Sesame

نام عربی:  سِمْسِم (Sim sim)

نام فرانسوی:  Sesame

نام آلمانی:  Sesam

نام های مترادف:  Sesamum orientale        Sesamum oleiferum

نام خانواده:  Pedaliaceae (كنجد)

گیاه شناسی:

كنجد گیاهی است یكساله به ارتفاع حداكثر تا یك متر كه قسمت های بالای ساقه آن پوشیده از كرك است، ولی قسمت های پایینی كرك ندارد. برگ ها بیضی بلند و نوك تیز، به طول 14 سانتی متر می باشند كه به صورت متقابل روی ساقه قرار می گیرند( ممكن است برگ های قسمت پایین گیاه كمی پهن تر باشند و به صورت متفاوت قرار گیرند). گل ها به صورت تكی در كنار برگ های قسمت بالای ساقه ظاهر می شوند. رنگ گل ها زرد است، ولی ممكن است به رنگ های سفید، گلی و قرمز نیز دیده شوند.

این گل ها به میوه كپسول تبدیل می شوند كه حاوی تعداد زیادی دانه كوچك،بیضی و تقریباً مسطح است. رنگ دانه ها بر حسب واریته ها و نواحی مختلف متفاوت بوده و ممكن است به صورت قهوه ای كمرنگ یا تیره، سفید، سیاه و یا دورنگ باشند. قسمت مورد استفاده كنجد، دانه ها هستند كه مقدار زیادی از آنها به مصرف روغن كشی می رسد.

علی رغم اینكه منشا اولیه گونه های كنجد وحشی را صحرای آفریقا می دانند، ولی كنجد معمولی بومی هندوستان است كه به نقاط زیادی از جهان گسترش یافته است. كنجد در نقاط مختلف ایران، از جمله نواحی شمالی، شیراز و كرمان كشت می گردد.

تاریخچه:

كنجد بومی هندوستان است و حداقل 2250 سال قبل از میلاد در آنجا كشت می شده است. همچنین مطالعات باستان شناسی نشان می دهد كه كشت این گیاه بعد از هندوستان در ناحیه مكران پاكستان معمول بوده است.

نام Sesame از كلمه لاتین Sesamum گرفته شده و این لغت خود با تغییرات زیادی از آشوری ها و از كلمه Shaman shammi به معنی گیاه روغنی (Plant oil) درست شده است.

نام كنجد در خاورمیانه متفاوت بوده و به نظر می رسد از لغت فارسی آن، یعنی Kunjid (كنجد) ریشه گرفته است. به عنوان مثال، نام روسی آن كه Kunzhut (كون زوت) می باشد، از فارسی مشتق شده است.

درباره كنجد در اقوام و ملل جهان افسانه ها، باورها و اعتقادات مختلفی وجود دارد كه همه آنها درباره اهمیت این گیاه و دانه و روغن آن است. مثلاً در افسانه های آشوری چنین بیان شده است كه وقتی خداوند مخلوقات خود را آفرید، آنها از شراب دانه كنجد نوشیدند و یا هندوها معتقدند كه دانه كنجد سمبل جلوگیری از مرگ و میر و روغن آن از مواد خوش یمن و مبارك است.

در تامیل حداقل یك بار در هفته (روزهای چهارشنبه یا یكشنبه برای مردان و روزهای جمعه برای زنان) خود را با روغن كنجد چرب می كنند و ماساژ می دهند و این كار در مراسم یوگا در آنجا مرسوم است. استادان یوگا در تامیل توصیه می كنند كه برای كاهش حرارت بدن، به خصوص در نواحی استوایی و مرطوب، دست كم هفته ای یك بار از ماساژ روغن كنجد استفاده شود.

تركیبات مهم:

با توجه به اینكه در بیشتر موارد كنجد به صورت پوست كنده یا بو داده (حرارت دیده) مصرف می شود، لذا تركیبات دو شكل خام و حرارت دیده كه با هم متفاوت می باشد، در زیر شرح داده شده است.

هر 100 گرم كنجد بو داده بدون پوست حاوی مواد زیر است:

چربی: 48 گرم

كربوهیدرت ها: 26 گرم

پروتئین: 17 گرم

فیبر(الیاف): 9/16 گرم

قندها:5/0 گرم

فسفر: 774 میلی گرم

پتاسیم: 406 میلی گرم

منیزیم: 346 میلی گرم

كلسیم: 131 میلی گرم

سدیم: 39 میلی گرم

آهن: 8/7 میلی گرم

رطوبت: 5 گرم

و 567 كیلو كالری انرژی

هر100 گرم كنجد پوست كنده خام حاوی مواد زیر می باشد:

كربوهیدرات: 7/11 گرم

روغن(چربی): 2/61 گرم

پروتئین: 5/20 گرم

فیبر(الیاف): 6/11 گرم

قندها: 5/0 گرم

كلیسم: 975 میلی گرم

فسفر: 667 میلی گرم

پتاسیم: 370میلی گرم

منیزیم: 345 میلی گرم

سدیم: 47 میلی گرم

آهن: 5/14 میلی گرم

رطوبت: 75/3 گرم

و 630كیلو كالری انرژی

هر دو نوع بالا حاوی اسیدهای آمینه مختلف از جمله تریپتوفان، ترئونین، ایزولوسین، لوسین، متیونین، سیستین، فنیل آلانین، والیین، آرژی نین، هیستیدین، آلانین، آسپارتیك اسید، گلوتامیك اسید،گلی سین، پرولین و سرین می باشند. مهم ترین اسیدهای چرب روغن كنجد عبارتند از: اولئیك، لینولئیك، پالمیتیك، استئاریك و آراشیدیك.

دارو شناختی و اثرات مهم:

دانه كنجد به علت وجود چشمگیر موادی از جمله آهن، منگنز، منیزیم، مس و كلسیم، از محصولات بسیار با ارزش و حاوی املاح ضروری است. همچنین میزان ویتامین B1 و E آن قابل توجه است. دانه كنجد به علت وجود لیگان ها، از جمله ماده ای به نام سزامین، كه به طور منحصر به فرد در آن وجود دارد، دارای خایت آنتی اكسیدانی و ضد سرطانی قوی و روغن آن یكی از روغن های گیاهی است كه بالاترین اثرات آنتی اكسیدانی را دارد. همچنین روغن كنجد به دلیل وجود فیتواسترول ها دارای خاصیت كاهش كلسترول خون می باشد.

در صورتی كه دانه كنجد به صورت پودر یا خرد شده مصرف شود، جذب مواد مغذی آن در بدن به مراتب بهتر و كامل تر است.

بر حسب مدارك تاریخی، زنان بابلی باستان از مخلوط كنجد و عسل به شكل حلوا برای جوانی و زیبایی بیشتر و سربازان رومی برای قوی بودن و انرژی بیشتر استفاده می كردند.

دانه های كنجد دارای ماده آلرژی زایی است كه در افراد بسیار معدودی (5تا 13 نفر در هر 100 هزار نفر) ایجاد حساسیت می كند.

یكی از مصارف مهم روغن كنجد در فرآورده های ماساژ است كه از قدیم در طب آیورودای هند معمول بوده است. همچنین در محصولات آرایشی و بهداشتی به منظور مختلف از روغن كنجد استفاده می شود.

كاربرد های دیگر كنجد:

دانه كنجد از قدیم برای روغن كشی استفاده می شده است. این دانه ها در رنگ های مختلف، از سفید مایل به كرم تا سیاه رنگ می باشند. به طور كلی، دانه های كمرنگ در غرب و خاورمیانه طرفدار بیشتری دارد و در خاور دور كنجد سیاه رنگ (تیره) را درجه یك می دانند. از دانه های ریز كنجد اغلب برای پختن غذا استفاده می شود.

یكی از استفاده های دانه كنجد، پاشیدن آنها روی انواع نان در كشورهای مختلف است.

كنجد به اشكال سوپ، حلوا، خمیرها، سس ها و مخلوط با مواد مختلف در غذاها و آشپزی بسیاری از نقاط جهان استفاده می شود.

روغن كنجد به علت پایداری نسبت به حرارت، در مقایسه با روغن های دیگر ارجح بوده و می توان آن را برای سرخ كردن استفاده نمود.

محصول جهانی كنجد:

در سال 2007 میلادی، 20 هزار كیلومتر مربع زمین كشاورزی زیر كشت كنجد در جهان بوده است. بزرگ ترین تولید كنندگان كنجد در این سال هند، چنین، میانمار، سودان، اتیوپی، اوگاندا و نیجریه بوده اند. حدود 70 درصد این تولید مربوط به كشورهای آسیایی و 26 درصد مربوط به كشورهای آفریقایی است.

ابن سینا در كتاب قانون راجع به كنجد چنین گفته است:

كنجد یا سمسم از هر تخمی چرب تر است كه زود تغییر یابد و فاسد شود. دانه اش از روغنش قوی تر است. طبیعت آن گرم و تر است. مالیدن روغن كنجد به پوست در درمان لكه سبز ناشی از ضربت، لكه خون منجمد، زبری و ترك ها سودمند است.

كنجد و به ویژه پوست كنده آن چاق كننده است. مورد را در روغن كنجد بجوشانند، موی را از ریزش اعصاب(موضعی) مفید است. در درمان تنگ نفسی و برونشیت مفید می باشد. دل به هم آورد و برای معده بد است. زود سیر گرداند و اشتهای خوراك از بین ببرد. دیر هضم است و تشنگی آورد.

اصولاً كنجد برای معده خوب نیست، اما اگر در روغن بجوشد، كمتر ضرر دارد و اگر با عسل خورند، هیچ ضرر ندارد. برای روده بزرگ مفید است. كنجد خیس شده در آب، در قاعده آوری بسیار قوی است و مصرف زیاد آن ممكن است باعث سقط جنین گردد. اگر كنجد را در آب خیسانند و با تخم خشخاش و تخم كتان كه هر سه از نظر وزنی یكسان باشند مخلوط كنند، آب پشت را فزونی دهد(باعث افزایش قوای جنسی می شود) و شهوت انگیز است. كنجد پادزهر مار شاخدار است.

در كتاب مخزن الادویه درباره كنجد چنین آمده است:

سَمسِم یا سِمسِم به فارسی كنجد است. بهترین آن سفید تازه آن است و قوت آن تا دو سال باقی می ماند. در اكثر شهرها نانوایان آن را روی نان می پاشند و در حلواها استفاده می شود. روغن آن در فرآورده های روغنی و اكثر مرهم ها استفاده می گردد. روغن آن زود متغیر و فاسد نمی شود. طبیعت آن گرم و تر است. صاف كننده صدا و برطرف كننده خشونت حلق است. روغن آن برای سوختگی ها مفید است. كنجد چاق كننده و افزایش دهنده قوای جنسی و منی را زیاد می كند. آشامیدن سائیده آن با شراب جهت رفع قولنج و قولون و گزیدن مار شاخدار مفید است.

برای برطرف كردن عوارض آن باید آن را بریان نمود(بودادن) و یا عسل مصرف كرد. ضماد آن برای درمان ورم ها، نرم كردن پوست بدن، رفع آثار سیاهی (خونمردگی) و سبزی زیر پوست و جلوگیری از گرفتگی اعصاب اسكلتی نافع است. طبیعت روغن كنجد گرم و تر است و تا هفت سال قوت آن باقی می ماند.

مهم ترین اثرات گزارش شده:

ضد آدم (ضدخیز)، ضد تشنج، ضد ورم، ضد اكسیدان(آنتی اكسیدان)، افزایش دهنده قوای جنسی، قابض، ملین، ادرار آور، سقط كننده، قاعده آور، شیر افزار، مسهل، مقوی اعصاب، ایمونوساپرسانت

نكات قابل توجه:

پختن و حرارت دادن(بو دادن) دانه كنجد تغییراتی در مواد آن ایجاد می كند؛ به عنوان مثال، درصد چربی موجود در نوع بو داده كمتر است و مقداری از اسید های چرب اشباع نشده آن صدمه می بینند؛ ولی به نظر می رسد مصرف كنجد خام دارای عوارضی است كه با حرارت دادن كم شده یا از بین می رود. این نكته به وضوح در اسناد طب سنتی به خصوص در قانون ابن سینا و مخزن الادویه اشاره شده است.

یكی از پایدارترین روغن ها نسبت به حرارت و یا گذشت زمان، روغن كنجد است كه می تواند تا سال ها بدون تند شدن و تغییر مزه بماند. پژوهش های جدید نشان داده است كه علت این امر مربوط به ماده ای به نام سزامولین در دانه و روغن كنجد می باشد.

گذشته از اینكه دانه كنجد حاوی املاح، ویتامین های با ارزش، كربوهیدرات ها،پروتئین و اسیدهای چرب با ارزش است، حاوی 18 نوع اسید آمینه از 22 نوع اسید آمینه ضروری برای بدن می باشد. لازم به توضیح است كه بدن به هر 22نوع اسید آمینه برای سلامتی احتیاج دارد و این تعداد فقط در گوشت به طور یكجا یافت می شود و در گیاهان به طور پراكنده موجود است و هر گیاه تعدادی از آنها را در خود دارد. به همین دلیل گیاه خواران نمی توانند كلیه این اسیدهای آمینه را از مجموع گیاهان به دست آورند و در صورت عدم مصرف گوشت با كمبود بعضی از آنها مواجه خواهند شد. كنجد یكی از گیاهان با ارزش است كه یكجا 18 عدد از اسید های آمینه را در خود دارد.

با توجه به اینكه مصرف كنجد به طور مستقیم باعث دفع مقداری از آن بدون تغییر و كاهش جذب مواد ارزشمندش می شود، لذا بهتر است به شكل پودر مصرف شود. به همین دلیل از قدیم در ایران تهیه محصولاتی مانند انواع حلوا (به خصوص یزد) از له شده كنجد معمول بوده كه بهترین شكل مصرف آن است. حلوای تهیه شده از كنجد در ایران اصطلاحاً به نام حلوا شكری معروف است.

یكی دیگر از محصولات مغذی و با ارزش كنجد در ایران ارده می باشد.

یكی از اشتباهاتی كه در سال های اخیر بر عكس آن ثابت شده این است كه بعضی فكر می كنند كنجد حاوی ماده روان گردان THC(تتراهیدروكانابی نول) می باشد؛ در حالی كه این نظریه رد شده و این ماده كه به كانابی نوایدها تعلق دارد، فقط در گونه های شاهدانه و محصول آن حشیش وجود دارد.

مطالعات اخیر نشان داده است كه از روغن كنجد می تواند محصولاتی برای سوخت بعضی ماشین ها (مانند سوخت های نفتی) تهیه نمود.

روغن كنجد مرغوب اصولاً زرد رنگ با طعمی ملایم است؛ در سرمای معمولی منجمد نمی شود (نقطه انجماد آن 4 تا 6 درجه زیر صفر است) و در صورتی كه برای تهیه آن از گرما استفاده نكرده باشند، پایدار بوده و در كوتاه مدت تند نمی شود.

در صورتی كه از كنجد های رنگی روغن كشی شود، ممكن است در رنگ حاصله تغییر ایجاد شود. اصولاً روغن كنجد فشار اول را برای مصارف خوراكی ودارویی و روغن های فشار دوم و مراحل بعدی را برای استفاده های صنعتی به كار می برند.

با توجه به وجود تركیبات بسیار متنوع و ضروری دانه كنجد، این ماده یكی از ایده آل ترین مواد مغذی برای همه سنین، به خصوص افراد در حال رشد و خانم هاست، به ویژه اینكه منبع آهن و كلسیم (در ارتباط با از دست دادن خون در قاعدگی و پوكی استخوان در یائسگی) می باشد. 

مطالب مرتبط :

گیاهان دارویی

بنفشه سه رنگ ( viola tricolor)

هل (Elettaria cardamomum)

خشخاش (Papaver Somniferum)

اسطوخودوس (Lavandula angustifolia)

كاسنی (Chicorium intybus)

جوزهندی (جوز بویا)(Myristica fragrans)

خار مریم (Silybum marianum)

پنج انگشت (Vitex agnus castus)

شاهدانه (Cannabis sativa)

گل مغربی (oenothera macrocarpa)

گل قاصد (taraxacum officinalis)

باباآدم (Arctium lappa)

بیدمشک (Salix aegyptiaca)

خاکشیر (Descurainia sophia)

جین سنگ کره ای(Korean ginseng)

آویشن (Thumus vulgaris . L)

آرتیشو (كنگر فرنگی)

یونجه (medicago sativa)

شنبلیله (Trigonella foenum – graecum)

پونه (Mentha pulegium)

حنا (Lawsonia inermis)

پرسیاوشان(Adiantum capillus – veneris )

سنا (Cassia angustifolia)

گل سرخارگل(Echinacea angustifolia)

بسفایج (polypodium vulgar)

    




طبقه بندی: مقالات گیاهان دارویی،  گیاهان دارویی،  گیاه شناسی و خواص گیاهان دارویی، 
برچسب ها: کنجد، Sesamum، روغن کنجد، خواص کنجد و روغن کنجد، ترکیبات شیمیایی، مصارف دارویی، خواص دارویی،
ارسال توسط علی محمدی
آرشیو مطالب
نظر سنجی
از مطالب exsirplantsراضی بودید؟





پیوند های روزانه